संस्कृत पर्यायवाची शब्दाः (Synonyms in Sanskrit)

संस्कृत भाषा में समान या एक जैसा अर्थ प्रकट करने वाले शब्दों को पर्यायवाची अथवा समानार्थक शब्द कहा जाता है। अध्ययन और शिक्षण की दृष्टि से उपयोगी प्रमुख पर्यायवाची शब्दों की सूची नीचे दी गई है:

क्र.सं.	शब्दः (मुख्य शब्द)	संस्कृत पर्यायाः (पर्यायवाची शब्द)	हिन्दी अर्थ
1	सूर्यः	भानुः, रविः, भास्करः, दिवाकरः, आदित्यः	सूरज / सूर्य
2	चन्द्रः	शशी, विधुः, चन्द्रमाः, सुधाकरः, निशाकरः	चाँद / चंद्रमा
3	जलम्	वारि, तोयम्, नीरम्, सलिलम्, पयः, जीवनम्	पानी / जल
4	अग्निः	पावकः, अनलः, वह्निः, हुताशनः	आग / अग्नि
5	वायुः	पवनः, अनिलः, मरुतः, समीरः, वातः	हवा / वायु
6	आकाशः	गगनम्, नभः, अम्बरम्, व्योम, अन्तरिक्षम्	आकाश / आसमान
7	पृथ्वी	धरा, वसुन्धरा, भूमिः, धरणी, मही, भूः	धरती / पृथ्वी
8	कमलम्	पङ्कजम्, नीरजम्, जलजम्, सरोजम्, पद्मम्	कमल का फूल
9	वृक्षः	तरुः, पादपः, विटपी, द्रुमः, शाखी	पेड़ / वृक्ष
10	पुष्पम्	कुसुमम्, प्रसूनम्, सुमनम्, सूनम्	फूल / पुष्प
11	नदी	सरिता, तटिनी, तरङ्गिणी, आपगा, निर्झरिणी	नदी / सरिता
12	समुद्रः	सागरः, जलधिः, पयोधिः, वारिधिः, रत्नाकरः	समुद्र / सागर
13	मेघः	जलदः, वारिदः, तोयदः, घनः, नीरदः	बादल / मेघ
14	पर्वतः	गिरिः, शैलः, अद्रिः, भूधरः, महीधरः	पहाड़ / पर्वत
15	गजः	हस्ती, दन्ती, कुञ्जरः, करी, वारणः	हाथी
16	अश्वः	हयः, तुरङ्गः, वाजी, घोटकः, सैन्धवः	घोड़ा
17	सिंहः	केसरी, मृगेन्द्रः, हरिः, शार्दूलः, वनराजः	शेर / सिंह
18	नेत्रम्	लोचनम्, नयनम्, चक्षुः, अक्षि, दृष्टिः	आँख / नेत्र
19	गृहम्	सदनम्, आलयः, भवनम्, निकेतनम्, गेहम्	घर / मकान
20	माता	जननी, अम्बा, जनयित्री, प्रसूः	माँ / माता
21	पिता	जनकः, तातः, जन्मदाता, पितृ	पिता / बापू
22	पुत्रः	सुतः, तनयः, आत्मजः, नन्दनः	बेटा / पुत्र
23	पुत्री	सुता, तनया, आत्मजा, नन्दिनी, कन्या	बेटी / पुत्री
24	ईश्वरः	प्रभुः, भगवान्, परमात्मा, ईशः, जगदीश्वरः	भगवान / ईश्वर
25	मित्रम्	सखा, सुहृत्, वयस्यः, बन्धुः	दोस्त / मित्र
26	शत्रुः	अरिः, रिपुः, वैरी, विपक्षी	दुश्मन / शत्रु
27	वनम्	अरण्यम्, काननम्, विपिनम्, गहनम्	जंगल / वन
28	रात्रौ / रात्रिः	निशा, रजनी, यामिनी, विभावरी, तमस्विनी	रात
29	दिवसः	दिनम्, वासरः, अह्नः, दिवा	दिन
30	खगः	पक्षी, विहगः, विहङ्गमः, शकुन्तः, द्विजः	पक्षी / चिड़िया